“Neden hep ben bekliyorum?”, “Bir oyuncağı çok seviyorsam hep benim olabilir mi?” Dört yaşındaki bir çocuk gündelik hayatın içinden zor sorular çıkarabilir. Çocuklarla felsefe, bu soruları birlikte düşünmeye alan açar. Filozof isimlerini ezberlemek veya tek doğru yanıtı bulmak değildir; bir fikri söylemek, nedenini anlatmak ve başkasını dinlemektir.
Bazen yetişkinin hemen yanıt vermemesi iyi gelir. “Sence ne olabilir?” diyerek çocuğun düşüncesine yer açabilirsiniz. Her “neden” sorusunun uzun bir oturuma dönüşmesi de gerekmez.
Çocuklarla Felsefe Çemberi Nasıl Başlar?
Başlangıç bir resimli kitap, kukla veya kısa bir olay olabilir. Örneğin bir hikayede iki karakter aynı oyuncağı istiyordur. Yetişkin “Burada adil olan ne?” diye sorar; çocuklar farklı fikirler öne sürebilir.
Bir çocuk “Önce bulan kullanır” der, diğeri “Ama arkadaşına da vermeli” diye düşünür. Yetişkin bu fikirleri kendi cevabına yönlendirmek yerine anlamalarına yardımcı olur: “Önce bulmak neden önemli?”, “Sırayla kullanınca ne değişir?” Sorular yaşa ve çocukların ilgisine göre kısa tutulur.
Bu çemberde bir çocuğun yalnızca dinlemesi de katılım olabilir. Her çocuğa söz hakkı verilir; herkesin aynı uzunlukta konuşması beklenmez. Çizim veya kuklayla göstermek de düşünceye kapı açabilir.
Küçük Çocuklarla Büyük Sorular Nasıl Konuşulur?
Soyut bir tanım yerine çocuğun tanıdığı olaydan başlayın. “Dostluk nedir?” sorusu yerine “Arkadaşın bugün başka biriyle oynarsa hala arkadaşın olur mu?” daha anlaşılır olabilir. “Cesaret” üzerine konuşurken de “Korkmakla cesur olmak aynı anda olur mu?” diye bir hikayeye bakabilirsiniz.
Çocuğun fikrini düzeltmek için acele etmeyin. Önce ne demek istediğini anlayın: “Yalnız oynayan çocuk mutlu olamaz dedin; hep mi, bazen mi?” Bir karşı örnek bulabilir veya fikrini değiştirebilir.
Yaşına uygun bir sohbet kısa sürebilir. Çocuklar artık kıpırdanıyor veya konuya dönmekte zorlanıyorsa ara verin. Bir sorunun başka gün yeniden açılması, eksik kalmış bir ders anlamına gelmez.
Çocuklar Farklı Düşünürken Birbirini Nasıl Dinler?
Yetişkin birkaç basit alışkanlık kurabilir:
- Konuşan kişiye sözünü bitirmesi için zaman tanımak.
- Arkadaşının fikrine karşı çıkarken kişiyi incitmemek.
- “Bence” ve “Çünkü” sözcükleriyle kendi düşüncesini anlatmak.
- Anlamadığında yeniden açıklamasını istemek.
- Bir fikrin değişmesine izin vermek.
Bunlar kendiliğinden kusursuz uygulanmaz. Çocuk sözü kesebilir, aynı fikri tekrar edebilir veya kendi örneğini uzun anlatabilir. Yetişkin sakin biçimde düzeni hatırlatır; konuşmayı yarışa çevirmez.
Bu Etkinlik Hangi Becerilere Alan Açar?
Çember, dinleme, soru sorma, gerekçe verme ve farklı bakış açısını fark etme için uygulama fırsatı sunar. Bunları programın amacı olarak söylemek mümkündür. Her çocuğun dikkatinin veya empatisinin belirli miktarda artacağını vaat etmek ise ayrı bir iddiadır.
Araştırmalar bu konuda aynı sonucu vermiyor. İngiltere’deki Education Endowment Foundation’ın (İngiltere Eğitim Bağış Vakfı) geniş ölçekli ilkokul değerlendirmesinde, okuma ve matematikte ek ilerleme ya da kullanılan ölçümlerde sosyal ve iletişim becerilerine etki bulunmadı; öğretmen görüşleri daha olumluydu. Bu araştırma okul öncesi yaş grubuna ait değildir.
Dolayısıyla dört yaş için kesin akademik kazanç sözü vermek doğru olmaz. Bir etkinliği değerlendirirken çocukların rahat katılıp katılmadığına, yetişkinin fikirlere nasıl yer verdiğine ve sohbetin günlük ilişkilere nasıl bağlandığına bakabilirsiniz. Kurallı bir oyunla ilgileniyorsa okul öncesinde satranca başlangıcı da ayrı bir yazıda ele aldık.
Bir çocuğun sorusuna yer açmak, onun düşüncesini ciddiye almaktır.
Sun Anaokulu’nda Çocuklarla Felsefe
Sun’un programında dört ve beş yaş grupları için okul psikoloğunun yürüttüğü çocuklarla felsefe çemberleri yer alır. Bu oturumlar Türkçe yürütülür; amaç çocuğun düşüncesini ve duygusunu rahat anlatabileceği bir alan açmaktır.
Resimli kitaplar ve temaya bağlı sorular konuşmanın başlangıcı olabilir. Bu çalışmalar, günlük oyun ve ilişki deneyimiyle birlikte ele alınır. Eğitim yöntemleri rehberimiz ve okul öncesi kazanımlar yazımız programın daha geniş çerçevesini anlatır.
Evde Deneyebileceğiniz Bir Sohbet
Bir kitapta karakterin karar verdiği sahnede durun: “Başka ne yapabilirdi?” Çocuğun yanıtını dinleyin. Ardından kendi fikrinizi bir seçenek gibi sunabilirsiniz: “Ben de yardım isteyebilirdi diye düşündüm.”
Şu sorulardan biri yeterli olabilir: “Bir şeyi paylaşmak her zaman kolay mı?”, “Aynı oyunu sevmeyenler arkadaş olabilir mi?”, “Bir hata yaptıktan sonra nasıl düzeltebiliriz?” Çocuğun verdiği yanıtı ders haline getirmeyin; birlikte düşünmenin keyfini çıkarın. Sohbeti gündelik deneyimlerden başlatmak için birlikte bitki yetiştirmeyi de inceleyebilirsiniz.
Çocuğunuzun sorularını ve yaş grubunun programını konuşmak isterseniz tanışma ziyareti planlayın.
Kaynakça ve İleri Okuma
- Milli Eğitim Bakanlığı — Okul Öncesi Eğitim Programı: çocuğun merak ettiği konularda soru sorması ve görüşlerini paylaşması (s. 37), açık uçlu sorularla günü değerlendirme (s. 94).
- Education Endowment Foundation (İngiltere Eğitim Bağış Vakfı) — Çocuklarla felsefenin geniş ölçekli ilkokul değerlendirmesi.
Sıkça sorulan sorular
Dört yaş felsefe için çok erken değil mi?
Yetişkinlere yönelik soyut anlatım için erken olabilir. Çocukların kendi deneyimlerinden gelen sorularını konuşmak ise yaşına uygun düzenlenebilir. Kısa süre ve somut örnek önemlidir.
Çocuğum yanlış cevap verirse düzeltilmez mi?
Felsefi soruda birden fazla gerekçeli görüş olabilir. Olgusal bir bilgi yanlışı varsa sade biçimde açıklanabilir. Bir fikri anlamaya çalışmak, söylenen her şeyi doğru kabul etmek değildir.
Bu etkinlik terapi yerine geçer mi?
Hayır. Grup içinde düşünme ve sohbet etkinliğidir. Çocuğun bireysel desteğe ihtiyacı varsa ayrı değerlendirme ve uygun hizmet gerekir.
